Raqamlar
Bu boʻlimda raqamlarni Oʻzbek tilida qanday yozish, ajratish va ulardan qanday foydalanish boʻyicha qoidalar keltirilgan.
Oʻlchov birliklari va SI tizimi
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi “Oʻzbekiston Respublikasida oʻlcham birliklarini qoʻllash toʻgʻrisida”gi qaroriga binoan, barcha texnik, ilmiy va ommaviy nashrlarda (shu jumladan, dasturiy taʼminot interfeyslarida) xalqaro birliklar tizimi (SI) qoʻllanilishi shart.
Mahalliylashtirishda oʻlchov birliklarini oʻzbekcha qisqartmalar bilan (masalan, kg oʻrniga кg yoki m oʻrniga м) yozish xato hisoblanadi. Barcha qisqartmalar xalqaro standart (lotin harflari) asosida yozilishi kerak.
1. Asosiy oʻlchov birliklari jadvali
Dastur interfeysini mahalliylashtirishda quyidagi xalqaro belgilardan foydalaning:
| Oʻlchov nomi | Xalqaro belgisi | Misol (Toʻgʻri) | Xato yozilishi |
|---|---|---|---|
| Metr | m | 10 m | 10 metr, 10 m. |
| Kilogramm | kg | 5 kg | 5 kg., 5 кg |
| Sekund | s | 30 s | 30 sek, 30 s. |
| Soat | h | 2 h | 2 soat, 2 s, 2 soat. |
| Minut | min | 15 min | 15 daqiqa, 15 m. |
| Sutka (kun) | d | 1 d | 1 kun, 1 sutka |
| Litr | l yoki L | 1.5 L | 1.5 l. |
| Gektar | ha | 10 ha | 10 gek, 10 ga |
| Tonna | t | 3 t | 3 tn |
| Kilovatt-soat | kW·h | 250 kW·h | 250 kVt/s |
2. Yozish qoidalari
-
Lotin harflarida yozish: Matn kirill alifbosida boʻlsa ham, oʻlchov birliklarining qisqartmalari lotin harflarida (masalan, m, kg, s) yozilishi shart.
-
Boʻshliq qoldirish: Raqam va oʻlchov birligi orasida har doim uzilmas boʻshliq (non-breaking space, ) qoʻyilishi kerak.
- Toʻgʻri: 10 kg
- Xato: 10kg
-
Nuqta qoʻymaslik: Oʻlchov birliklarining qisqartmalaridan soʻng nuqta qoʻyilmaydi (agar u gapning oxirida kelmagan boʻlsagina).
- Toʻgʻri: “Fayl hajmi 15 MB ga teng.”
- Xato: “Fayl hajmi 15 MB. ga teng.”
-
Katta-kichik harflar: Birlik belgilarida harflarning registri (katta-kichikligi) muhim ahamiyatga ega. Masalan, millivatt (mW) va megavatt (MW) bir-biridan farq qiladi.
3. Toʻliq va qisqartirilgan shakllarning qoʻllanilishi
Oʻlchov birliklarini interfeysda qanday yozish matnning joylashuvi va kontekstiga bogʻliq:
-
Qisqartirilgan shakllar (Xalqaro): Agar oʻlchov birligi raqamdan keyin qisqartma shaklda kelish kerak boʻlsa, faqat xalqaro lotin belgilaridan foydalaniladi.
- Misol: 5 kg, 10 m, 2 h.
-
Toʻliq yozilgan shakllar (Oʻzbekcha): Agar oʻlchov birligi gap ichida yoki interfeys elementida toʻliq soʻz bilan yozilsa, u oʻzbek tili imlosiga koʻra mahalliylashtiriladi.
- Misol: “Ogʻirligi 5 kilogrammdan kam boʻlmasligi kerak.”
- Misol: “Kutish vaqti: 2 soat.”
Koʻplik shakllari (Plurals)
Dasturiy taʼminotni mahalliylashtirishda (masalan, Gettext yoki ICU formatlari bilan ishlashda) ingliz tilida koʻpincha ikki xil shakl — one (birlik) va other (koʻplik) ishlatiladi. Oʻzbek tilida esa sonlardan keyin keladigan otlar har doim birlik shaklda qoʻllaniladi.
Agar otning miqdori sonlar (raqamlar) bilan ifodalansa, otga -lar koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilmaydi.
| Miqdor | Inglizcha (Plural) | Oʻzbekcha (Toʻgʻri) | Oʻzbekcha (Xato) |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 book | 1 ta kitob | 1 ta kitob |
| 5 | 5 books | 5 ta kitob | 5 ta kitoblar |
| 0 | 0 files | 0 ta fayl | 0 ta fayllar |
CLDR va Gettext qoidalari
Xalqaro mahalliylashtirish standartlarida (Unicode CLDR) oʻzbek tili uchun koʻplik qoidasi “one” toifasiga kiradi. Bu degani, oʻzbek tili uchun n = 1 va n != 1 holatlari uchun tarjima bir xil boʻladi.
“ta” hisob soʻzining ishlatilishi
Raqam va otdan iborat birikmalarda raqamdan keyin “ta” hisob soʻzini ishlatish tavsiya etiladi. Bu interfeysning tabiiyroq koʻrinishini taʼminlaydi.
- Toʻgʻri: 3 ta bildirishnoma, 10 ta xabar.
- Qabul qilinadi (lekin tavsiya etilmaydi): 3 bildirishnoma, 10 xabar.
Istisnolar: “-lar” qoʻshimchasi qachon ishlatiladi?
Koʻplik qoʻshimchasi faqat sonlar qatnashmagan, umumiy koʻplikni anglatuvchi holatlarda ishlatiladi:
- Sozlamalar (Settings)
- Foydalanuvchilar (Users)
- Xabarlar (Messages)
Biroq, bu soʻzlar oldidan raqam kelsa, qoʻshimcha darhol tushib qoladi:
- 5 ta foydalanuvchi (5 users).
Kasr va minglik ajratgichlar
Oʻzbek tilida raqamlarni yozishda oʻnlik (kasr) ajratgich va minglik ajratgichlar ishlatiladi.
-
Oʻnlik ajratgich: Vergul (
,) ishlatiladi.- Misollar:
- 15,45 soniya qoldi
- 250,55 soʻm toʻlash kerak
- Misollar:
-
Minglik ajratgich: Uzilmas boʻsh joy (non-breaking space) ishlatiladi.
- Misol: 14 400
Istisnolar
Ayrim hollarda nuqta (.) ajratgich sifatida ishlatilishi mumkin, ayniqsa
versiya raqamlarida.
- Misol: Python 3.12.
Pul birliklari
Pul birliklarini yozishda raqam bilan soʻm yoki tiyin soʻzi orasida uzilmas boʻsh joy (non-breaking space) ishlatiladi.
- Misol: 1 256 700,00 soʻm.
Telefon raqamlari
Oʻzbekistonda telefon raqamlarini yozishda turli formatlardan foydalaniladi.
-
Xalqaro format:
+998 (90) 123-45-67. Bunda 998 mamlakat kodi, 90 uyali aloqa kodi va qolgan raqamlar. -
Mahalliy format:
(71) 123-45-67. Bunda 71 shahar kodi.